James Cook: Brytyjski podróżnik, odkrywca Australii i Nowej Zelandii

0

James Cook, urodzony 7 listopada 1728 roku, to postać, której imię na stałe zapisało się w historii odkryć geograficznych. Był brytyjskim oficerem Royal Navy, znakomitym podróżnikiem i kartografem, który dowodził trzema przełomowymi wyprawami badawczymi na ogromne obszary Pacyfiku i Oceanu Południowego w latach 1768–1779. Jego misje na morzu nie tylko znacząco poszerzyły europejską wiedzę o świecie, ale również zrewolucjonizowały metody nawigacji i kartografii, przynosząc mu trwałe miejsce w panteonie największych odkrywców. Cook, który zginął w wieku 50 lat 14 lutego 1779 roku, pozostawił po sobie dziedzictwo w postaci niezwykle precyzyjnych map i ugruntowanej wiedzy o nieznanych dotąd lądach. Zawarł związek małżeński z Elizabeth Batts, z którą doczekał się sześciorga dzieci, choć jego zaangażowanie w życie zawodowe często oddzielało go od rodziny.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na listopad 2023 roku James Cook miałby 295 lat.
• Żona/Mąż: Elizabeth Batts
• Dzieci: Sześcioro
• Zawód: Oficer Royal Navy, podróżnik, kartograf
• Główne osiągnięcie: Dowódca trzech przełomowych wypraw badawczych na Ocean Spokojny i Południowy, zmapowanie Nowej Zelandii i wschodniego wybrzeża Australii.

Wczesne lata i początki drogi morskiej

James Cook urodził się 7 listopada 1728 roku w niewielkiej wiosce Marton w North Riding of Yorkshire. Pochodził z rodziny o skromnych środkach – był drugim z ośmiorga dzieci szkockiego robotnika rolnego i jego żony. Mimo braku majątku, młody Cook odznaczał się niezwykłą inteligencją i ambicją, które popchnęły go w kierunku kariery na morzu. Po ukończeniu nauki w Postgate School w Great Ayton, rozpoczął praktykę, podczas której samodzielnie studiował matematykę, nawigację i astronomię. Te wszechstronne umiejętności okazały się fundamentem jego późniejszych sukcesów jako nawigatora i odkrywcy, pozwalając mu na zdobycie praktycznej wiedzy, która wykraczała poza standardowe wykształcenie marynarskie tamtych czasów.

Warto wiedzieć: James Cook był wybitnym brytyjskim oficerem Royal Navy, podróżnikiem oraz kartografem, który w latach 1768–1779 poprowadził trzy przełomowe wyprawy badawcze na Ocean Spokojny i Ocean Południowy. Zapisał się w historii jako dowódca, który dokonał pierwszego zarejestrowanego opłynięcia głównych wysp Nowej Zelandii oraz poprowadził pierwszą udokumentowaną europejską wizytę na wschodnim wybrzeżu Australii i na Hawajach. Tragicznie zmarł 14 lutego 1779 roku w wieku 50 lat w Zatoce Kealakekua na Hawajach, w wyniku konfliktu z rdzennymi mieszkańcami wysp.

Życie rodzinne Jamesa Cooka

W 1762 roku James Cook poślubił Elizabeth Batts. Ich związek zaowocował narodzinami sześciorga dzieci. Mimo głębokiego przywiązania do rodziny, jego kariera marynarska, wymagająca długotrwałych rejsów, często oddzielała go od żony i potomstwa. Obowiązki kapitana i odkrywcy pochłaniały go całkowicie, sprawiając, że znaczną część życia spędzał z dala od domu, co stanowiło wyzwanie dla równowagi między życiem prywatnym a zawodowym.

Jeszcze przed rozpoczęciem swojej wielkiej kariery marynarskiej, w wieku 16 lat (w 1745 roku), Cook przeprowadził się do wioski rybackiej Staithes. Tam podjął naukę zawodu u miejscowego subiekta i pasmanterzysty, Williama Sandersona. Jednak po zaledwie 18 miesiącach młody Cook uznał, że praca w sklepie nie jest dla niego i postanowił poszukać swojej drogi gdzie indziej, co ostatecznie doprowadziło go na morze.

Kariera w Royal Navy i rozwój umiejętności

Kariera Jamesa Cooka na morzu rozpoczęła się od praktyki w cywilnej flocie właścicieli statków węglowych, braci Walkerów z Whitby. Jako uczeń pływał na trasie między rzeką Tyne a Londynem na statku „Freelove”. To właśnie tam zdobywał pierwsze szlify i doświadczenie w żegludze. Jego talent i zaangażowanie szybko zostały zauważone, co otworzyło mu drogę do dalszego rozwoju w zawodzie.

W 1755 roku, mając 26 lat, Cook podjął decyzję, która miała fundamentalne znaczenie dla jego przyszłości. Zrezygnował z propozycji objęcia dowództwa nad statkiem handlowym „Friendship”, a zamiast tego zaciągnął się do Royal Navy jako zwykły marynarz. Był to nietypowy krok dla tak doświadczonego już żeglarza, świadczący o jego ambicji i chęci służby w bardziej prestiżowej i wymagającej formacji. Jego decyzja okazała się strzałem w dziesiątkę, otwierając mu drogę do wielkich odkryć.

Podczas wojny siedmioletniej James Cook służył na pokładzie HMS „Pembroke”. Brał udział w ważnych działaniach militarnych, w tym w oblężeniu twierdzy Louisbourg w 1758 roku oraz w kluczowej bitwie na Równinie Abrahama pod Quebeciem w 1759 roku. Jego postawa i umiejętności zaprezentowane podczas tych trudnych kampanii, zyskały mu uznanie przełożonych. W 1757 roku Cook zdał egzaminy mistrzowskie w Trinity House w Deptford, co formalnie uprawniło go do nawigowania i dowodzenia okrętami floty królewskiej. W latach 1763–1767 dowodził statkiem HMS „Grenville”, prowadząc niezwykle precyzyjne pomiary hydrograficzne wybrzeży Nowej Funlandii. Praca ta przyniosła mu znaczące uznanie ze strony Admiralicji i Royal Society, podkreślając jego talent kartograficzny i nawigacyjny.

Chronologia kariery wojskowej i nawigacyjnej

• 1755: Zaciągnięcie się do Royal Navy jako zwykły marynarz.
• 1757: Zdanie egzaminów mistrzowskich w Trinity House w Deptford.
• 1758: Udział w oblężeniu twierdzy Louisbourg na HMS „Pembroke”.
• 1759: Udział w bitwie na Równinie Abrahama pod Quebeciem.
• 1763–1767: Dowodzenie statkiem HMS „Grenville” i prowadzenie pomiarów hydrograficznych wybrzeży Nowej Funlandii.

Przełomowe wyprawy i odkrycia geograficzne

Pierwsza wyprawa Jamesa Cooka, która odbyła się w latach 1768–1771, miała na celu obserwację przejścia Wenus przed tarczą Słońca na Tahiti. Pod dowództwem kapitana Cooka, statek HMS „Endeavour” przemierzył tysiące mil morskich. Po realizacji głównego celu naukowego, wyprawa skierowała się ku południowemu Pacyfikowi, gdzie Cook zbadał i skartował Nową Zelandię oraz wschodnie wybrzeże Australii. Jego dokładne mapy i opisy znacząco poszerzyły wiedzę o tych odległych lądach, a jego odkrycia objęły wschodnie wybrzeże Australii, które wcześniej było niemal nieznane europejczykom. **Pierwsza wyprawa dowiodła, że Nowa Zelandia składa się z dwóch głównych wysp i odrzuciła hipotezę o istnieniu wielkiego południowego kontynentu w pobliżu tych terenów.**

Druga wyprawa (1772–1775) była ambitnym przedsięwzięciem mającym na celu odnalezienie legendarnego kontynentu południowego, znanego jako Terra Australis. Cook dowodził wówczas statkiem HMS „Resolution”. Podczas tej ekspedycji żeglarz dotarł dalej na południe niż jakikolwiek wcześniejszy odkrywca, przekraczając nawet koło podbiegunowe. Jednym z kluczowych odkryć tej podróży było odnalezienie i zbadanie Georgii Południowej. Wyprawa ta dowiodła, że jeśli ląd południowy istnieje, to musi być położony w znacznie bardziej niegościnnych rejonach.

Trzecia wyprawa (1776–1779) skupiła się na próbie odnalezienia Przejścia Północno-Zachodniego, które miało połączyć Ocean Spokojny z Atlantykiem. Podczas tej ekspedycji James Cook jako pierwszy Europejczyk nawiązał kontakt z mieszkańcami Hawajów, odkrywając i eksplorując ten archipelag. Niestety, to właśnie podczas tej podróży, 14 lutego 1779 roku, jego życie dobiegło końca w Zatoce Kealakekua. Cook skartował ogromne, wcześniej nieznane obszary globu, w tym Wyspę Wielkanocną, Alaskę oraz liczne wyspy Pacyfiku. Jego mapy charakteryzowały się dokładnością znacznie przewyższającą standardy XVIII wieku, stając się cennym dziedzictwem dla przyszłych pokoleń podróżników i geografów.

Główne wyprawy Jamesa Cooka

• Pierwsza wyprawa (1768–1771): Dowodził HMS „Endeavour”; cele: obserwacja przejścia Wenus na Tahiti, zbadanie i skartowanie Nowej Zelandii oraz wschodniego wybrzeża Australii.
• Druga wyprawa (1772–1775): Dowodził HMS „Resolution”; cele: poszukiwanie Terra Australis, dotarcie dalej na południe niż ktokolwiek wcześniej, odkrycie Georgii Południowej.
• Trzecia wyprawa (1776–1779): Dowodził HMS „Resolution” (i HMS „Discovery”); cele: próba odnalezienia Przejścia Północno-Zachodniego, pierwszy europejski kontakt z Hawajami.

Nagrody, osiągnięcia i wkład naukowy

Za swoje pionierskie badania nad zapobieganiem szkorbutowi wśród marynarzy, które opierały się na wprowadzeniu diety bogatej w witaminy, Royal Society przyznało Jamesowi Cookowi w 1776 roku prestiżowy Złoty Medal Copleya. Było to jedno z najwyższych wyróżnień naukowych, podkreślające jego wkład nie tylko w dziedzinę geografii, ale także w naukę o zdrowiu. **Cook wykazał się innowacyjnym podejściem do zdrowia załogi, co miało kluczowe znaczenie dla powodzenia długich rejsów i uratowało życie niezliczonym marynarzom.**

Został również wybrany członkiem (Fellow) Royal Society, co stanowiło ogromne wyróżnienie dla osoby o tak skromnym pochodzeniu społecznym. To osiągnięcie podkreślało jego znaczący wkład w rozwój nauki i astronomii, dziedzin ściśle związanych z jego podróżami i badaniami. Jego mapy wybrzeży Nowej Funlandii były tak dokładne, że używano ich jeszcze długo po jego śmierci, a jego osiągnięcia kartograficzne miały wpływ na rozwój geografii aż do XX wieku, stanowiąc fundament dla dalszych eksploracji.

Nagrody i wyróżnienia

• Złoty Medal Copleya (1776) – za badania nad zapobieganiem szkorbutowi.
• Członkostwo w Royal Society.

Okoliczności śmierci i dziedzictwo Jamesa Cooka

Życie na morzu, zwłaszcza w XVIII wieku, wiązało się z wieloma niebezpieczeństwami, a James Cook nie był wyjątkiem. W sierpniu 1764 roku odniósł poważne obrażenia prawej dłoni w wyniku eksplozji rogu na proch, który przenosił podczas prac pomiarowych. Kolejny incydent miał miejsce w lipcu 1765 roku, gdy jego statek „Grenville” wszedł na mieliznę, uderzając w nieoznaczoną skałę. Wymusiło to rozładunek towarów w celu uratowania jednostki, co świadczy o trudnościach i ryzyku związanym z nawigacją.

Tragiczny koniec Jamesa Cooka nastąpił 14 lutego 1779 roku w Zatoce Kealakekua na Hawajach. Jego śmierć była wynikiem próby pojmania hawajskiego wodza w celu odzyskania skradzionej łodzi. Ta próba doprowadziła do eskalacji przemocy na plaży, w wyniku której kapitan Cook poniósł śmierć. **Był to smutny koniec dla żeglarza, który otworzył nowe szlaki i poszerzył horyzonty geograficzne świata.**

Ciekawostki z życia Jamesa Cooka

James Cook był postacią złożoną, znaną z niezwykłej cierpliwości, wytrwałości i trzeźwości umysłu, cech niezbędnych dla dowódcy w trudnych warunkach morskich. Jednocześnie współcześni opisywali go jako osobę o czasami porywczym temperamencie, co mogło wynikać z presji i odpowiedzialności związanej z jego rolą. W 1766 roku, przebywając w Nowej Funlandii, Cook dokonał precyzyjnej obserwacji zaćmienia Słońca. To wydarzenie pozwoliło astronomowi Johnowi Bevisowi na dokładne obliczenie długości geograficznej tej lokalizacji, co było wówczas znaczącym osiągnięciem naukowym.

Podczas swoich podróży Cook nawiązywał liczne kontakty z ludami tubylczymi, prowadząc wymianę handlową i kulturową. Jego obecność na wyspach Pacyfiku miała jednak również tragiczne skutki w postaci zawleczenia tam europejskich chorób. Jego śmierć w 1779 roku była wynikiem próby pojmania hawajskiego wodza w celu odzyskania skradzionej łodzi, co doprowadziło do eskalacji przemocy na plaży w Kealakekua. To tragiczne wydarzenie stanowiło smutny koniec dla wielkiego odkrywcy, którego podróże dookoła świata odmieniły postrzeganie Ziemi.

James Cook, dzięki swojej niezłomnej determinacji, naukowemu podejściu i odwadze, na zawsze odmienił mapy świata, udowadniając, że ludzka ciekawość i wytrwałość mogą prowadzić do epokowych odkryć. Jego dziedzictwo przypomina nam o sile ludzkiego ducha w eksploracji nieznanego i stanowi inspirację dla pokoleń badaczy i podróżników, podkreślając jego nieoceniony wkład w rozwój geografii i kartografii.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/James_Cook