Kommodus: rzymski cesarz-gladiator i jego upadek (180 n.e.)

1

Kommodus, urodzony 31 sierpnia 161 roku, był rzymskim cesarzem i ostatnim znaczącym przedstawicielem dynastii Antoninów. Na tronie zasiadł w wieku zaledwie 18 lat, po śmierci swojego ojca, Marka Aureliusza, i panował przez ponad 12 lat, do swojej tragicznej śmierci 31 grudnia 192 roku. Jego panowanie, które miało kontynuować okres stabilizacji Cesarstwa Rzymskiego, ostatecznie zakończyło epokę Antoninów, a jego osobista postać stała się symbolem schyłku tej wpływowej linii cesarskiej.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na marzec 180 roku miał 18 lat; na grudzień 192 roku miał 31 lat.
• Żona/Mąż: Brak informacji o żonie.
• Dzieci: Brak informacji o dzieciach.
• Zawód: Rzymski cesarz.
• Główne osiągnięcie: Samodzielne rządy jako cesarz rzymski, choć oceniane jako kontrowersyjne.

Podstawowe informacje o Kommodusie

Dane biograficzne i początki panowania

Lucius Aurelius Commodus urodził się 31 sierpnia 161 roku w Lanuvium. Jako syn cesarza Marka Aureliusza i Faustyny Młodszej, od najmłodszych lat był przeznaczony do objęcia władzy. Jego formalna kariera polityczna rozpoczęła się już w 176 roku, kiedy to ojciec nadał mu tytuł współcesarza, wprowadzając go w arkana zarządzania Imperium Rzymskim. Pełnię władzy, jako samodzielny cesarz, Kommodus przejął 17 marca 180 roku, po śmierci Marka Aureliusza. Jego rządy, trwające ponad dekadę, zakończyły się gwałtownie 31 grudnia 192 roku.

Dynastia i dziedzictwo

Kommodus był ostatnim cesarzem z dynastii Antoninów, której panowanie przez niemal sto lat było okresem względnej stabilności i rozwoju Cesarstwa Rzymskiego. Jego objęcie tronu w 180 roku położyło kres tej epoki, a jego rządy zapoczątkowały okres, który historycy często określają jako początek kryzysu i schyłku Cesarstwa Rzymskiego. Jako następca swojego ojca, wybitnego filozofa i władcy, Kommodus miał kontynuować jego dziedzictwo, jednak jego panowanie potoczyło się w zupełnie innym, znacznie bardziej mrocznym kierunku.

Życie prywatne i rodzinne Kommodus

Rodzice i rodzeństwo

Kommodus był synem cesarza Marka Aureliusza i jego żony, Faustyny Młodszej. Jego starszy brat bliźniak, Aureliusz Antoninus, zmarł w dzieciństwie, co uczyniło Kommodusa jedynym męskim dziedzicem tronu. To dziedziczne prawo, „urodzony w purpurze”, zapewniało mu silną legitymację do sprawowania władzy i eliminowało potencjalne rywalizacje o sukcesję wewnątrz rodziny cesarskiej.

Relacje i wpływy

W późniejszym okresie swoich rządów Kommodus utrzymywał bliską relację z nałożnicą o imieniu Marcja. Kobieta ta cieszyła się znacznym wpływem na cesarza, co znajduje odzwierciedlenie w jego decyzjach. Dowodem na to jest fakt, że jeden z miesięcy roku – grudzień – został przez niego przemianowany na „Amazonius” na cześć Marcji, która miała upodobanie do przebierania się za mityczną wojowniczkę. Ta bliska więź z Marcją była jednym z elementów życia prywatnego cesarza, które często budziło kontrowersje.

Kariera polityczna i rządy Kommodus

Wczesne współrządzy z Markiem Aureliuszem

Kariera polityczna Kommodusa rozpoczęła się w bardzo młodym wieku. Już w 176 roku, na kilka lat przed objęciem samodzielnych rządów, jego ojciec, cesarz Marek Aureliusz, dopuścił go do współrządzenia państwem jako współcesarza. Ten wczesny etap miał na celu przygotowanie młodego następcy do przyszłych obowiązków i zapewnienie płynnego przekazania władzy. Kommodus zdobywał pierwsze doświadczenia w zarządzaniu Imperium Rzymskim, choć faktyczna władza w tym okresie spoczywała w rękach jego ojca.

Samodzielne rządy i polityka

Tuż po objęciu samodzielnej władzy w 180 roku, Kommodus podjął decyzję o zakończeniu wojen z Markomanami i zawarciu z nimi pokoju. Było to znaczące odejście od agresywnej polityki militarnej jego ojca. Decyzja ta była interpretowana jako chęć uniknięcia dalszych konfliktów i skupienie się na wewnętrznym zarządzaniu imperium. Zakończenie wojen z Markomanami było jednym z pierwszych znaczących aktów politycznych cesarza Kommodusa, które odróżniały go od jego poprzedników.

Administracja i prefekci pretoriańscy

W zarządzaniu państwem Kommodus polegał w dużej mierze na swoich prefektach pretoriańskich. Ci potężni urzędnicy, tacy jak Tigidius Perennis czy wyzwoleniec Marcus Aurelius Cleander, sprawowali realną władzę w jego imieniu. Zamiast osobiście zajmować się codziennymi sprawami administracyjnymi, cesarz delegował te obowiązki swoim zaufanym ludziom. Taka zależność od prefektów pretoriańskich często prowadziła do korupcji i wzrostu ich własnych wpływów w państwie, co skutkowało tym, że realna władza często znajdowała się w rękach tych, którzy mieli największy dostęp do cesarza.

Działania na rzecz poddanych

Jednym z nielicznych odnotowanych przejawów jego dbałości o sprawy poddanych było rozstrzygnięcie sporu w 182 roku na korzyść kolonów z Saltus Burunitanus w Afryce. Kommodus nakazał przywrócenie ulg tym mieszkańcom, co świadczy o tym, że nawet w okresie jego kontrowersyjnych rządów zdarzały się akty sprawiedliwości i troski o dobrobyt obywateli. Te działania były jednak rzadkością w porównaniu do jego późniejszych ekscentrycznych zachowań i okrutnych decyzji, które zdominowały jego panowanie i wpłynęły na jego reputację jako władcy.

Kontrowersje, tyranię i upadek rządów Kommodus

Okres tyranii i prześladowania Senatu

Rządy Kommodusa zapisały się w historii jako okres okrutnej tyranii. W tym czasie doprowadził do skazania i egzekucji wielu wpływowych członków rzymskiego Senatu, którzy postrzegani byli jako zagrożenie dla jego władzy lub byli ofiarami intryg dworskich. Jego bezwzględność i paranoja prowadziły do ciągłych czystek i zamachów na życie tych, którzy ośmielili się mu sprzeciwić lub byli uważani za zbyt potężnych. Te działania znacząco osłabiły Senat i umocniły autokratyczną władzę cesarza, ale jednocześnie wzbudziły powszechną niechęć i strach wśród elit Rzymu.

Boska czci i nawiązania do poprzedników

Kommodus wykazywał się ogromną pychą, żądając od poddanych oddawania sobie czci boskiej. To żądanie nawiązywało do najbardziej kontrowersyjnych cesarzy w historii Rzymu, takich jak Kaligula czy Domicjan, którzy również domagali się boskiego kultu. Poprzez takie działania, Kommodus próbował umocnić swoją władzę i podkreślić swoją wyjątkowość. W jego przypadku, kult ten przybrał jeszcze bardziej ekstremalną formę, gdy zaczął identyfikować się z bóstwami i bohaterami, co budziło zdumienie i przerażenie wśród jego poddanych.

Metamorfoza w Herkulesa i zmiany w Rzymie

Pod koniec swojego panowania Kommodus ogłosił się nowym wcieleniem Herkulesa, znanego jako *Hercules Romanus*. Publicznie paradował w skórze lwa i z maczugą, utożsamiając się z mitycznym herosem. Posunął się nawet do zmiany nazwy Rzymu na *Colonia Commodiana*, a także przemianował wszystkie miesiące w roku na nazwy związane z jego osobą i tytułami. Te ekstrawaganckie działania, choć świadczyły o jego utracie kontaktu z rzeczywistością i dominującej potrzebie samouwielbienia, były również wyrazem jego dążenia do stworzenia własnego, kultowego wizerunku władcy, który miał dominować nad wszystkimi sferami życia w imperium.

Spisek i śmierć cesarza

W wyniku narastającego niezadowolenia i strachu przed jego coraz bardziej szalonymi decyzjami, przeciwko Kommodusowi zawiązał się spisek. W jego udział zaangażowani byli prefekt pretorianów Emiliusz Letus, pokojowiec Eklektus oraz jego własna kochanka Marcja. Spiskowcy, obawiając się o własne życie i przyszłość Rzymu, postanowili usunąć cesarza. W ostatnim dniu 192 roku, w wieku 31 lat, Kommodus został zamordowany w Rzymie, kończąc tym samym swoje burzliwe i kontrowersyjne rządy. Jego śmierć była kulminacją narastającego chaosu i niezadowolenia.

Damnatio memoriae

Po śmierci Kommodusa Senat oficjalnie potępił jego rządy, uchwalając *damnatio memoriae* – potępienie pamięci. Oznaczało to, że pamięć o nim miała zostać wymazana, a jego imię i wizerunki usunięte z miejsc publicznych. Był to wyraz ostatecznego potępienia jego tyranii i okrucieństwa. Mimo tego, że został uznany za „cesarza wyklętego”, jego postać i rządy wywarły znaczący wpływ na dalsze dzieje Cesarstwa Rzymskiego, stanowiąc mroczny przykład tego, jak władza może prowadzić do degeneracji i upadku.

Pasje i zainteresowania Kommodus

Zamiłowanie do walk gladiatorów

Kommodus pasjonował się walkami gladiatorów do tego stopnia, że sam osobiście występował na arenie podczas krwawych igrzysk. Jego udział w tych widowiskach budził zgrozę wśród rzymskich elit, które uważały takie zachowanie za poniżające dla godności cesarza. Mimo to, Kommodus nie tylko brał udział w walkach, ale wręcz czerpał z nich przyjemność, często wystawiając siebie na ryzyko, ale także demonstrując swoją siłę i odwagę w oczach tłumu. Dla niego arena stała się symbolem władzy i dominacji.

Występy na arenie i nieuczciwość

Jako gladiator Kommodus nie przestrzegał zasad fair play. Relacje starożytne wskazują, że walczył nieuczciwie i zdradziecko mordował swoich przeciwników na arenie, często wykorzystując swoją pozycję i przywileje. Jego walki nie były sportowym wyzwaniem, lecz narzędziem do demonstrowania swojej potęgi i okrucieństwa. Tego typu zachowania, choć przynosiły mu chwilową popularność wśród części tłumu, w oczach elit umacniały jego wizerunek tyrana i szaleńca, który nie szanuje żadnych zasad ani tradycji.

Pojedynek z gladiatorem Scewą

Istnieje historyczny przekaz o jego pojedynku z gladiatorem imieniem Scewa. Według relacji, Scewa przejrzał podstęp cesarza i zdemaskował jego nieuczciwe zamiary. Kommodus, przestraszony odkryciem swojej intrygi i potencjalnym upokorzeniem, nie podjął dalszej walki. To wydarzenie ilustruje jego tendencję do oszustwa i unikania prawdziwego ryzyka, nawet na arenie, gdzie powinien udowodnić swoją siłę. Podobnie jak w przypadku innych aspektów jego rządów, jego działania na arenie były często podporządkowane potrzebie dominacji i kontroli, a nie uczciwej rywalizacji.

Rehabilitacja i deifikacja Kommodus

Decyzja Septymiusza Sewera

Choć Senat oficjalnie potępił rządy Kommodusa, uchwalając *damnatio memoriae*, niedługo później cesarz ten doczekał się rehabilitacji. Decyzję o jego deifikacji, czyli uznaniu za bóstwo, podjął cesarz Septymiusz Sewer. Był to znaczący zwrot w jego losach pośmiertnych, który świadczył o zmieniającej się sytuacji politycznej w Rzymie. Rehabilitacja ta miała znaczenie symboliczne i polityczne, wpływając na sposób, w jaki Kommodus był postrzegany w późniejszych okresach historii.

Motywacje polityczne

Rehabilitacja Kommodusa przez Septymiusza Sewera nie wynikała z uznania jego zasług ani z sentymentu do jego rządów. Była to czysta kalkulacja polityczna. Septymiusz Sewer, dążąc do umocnienia swojej władzy i legitymacji, ogłosił się adoptowanym synem Marka Aureliusza. Poprzez deifikację Kommodusa, jako syna Marka Aureliusza, Septymiusz Sewer próbował powiązać swoją dynastię z poprzednią, szanowaną linią Antoninów. Ta polityczna gra miała na celu stworzenie wrażenia ciągłości władzy i wzmocnienie pozycji nowego cesarza w Imperium Rzymskim.

Kommodus w kulturze popularnej

Film „Gladiator”

Postać Kommodusa została spopularyzowana w filmie „Gladiator” z 2000 roku, gdzie zagrał go Joaquin Phoenix. Film ten, choć cieszący się ogromną popularnością, mija się w wielu aspektach z prawdą historyczną. Jedną z największych nieścisłości jest sugerowanie, że Kommodus bezpośrednio zabił swojego ojca, Marka Aureliusza. W rzeczywistości, Marek Aureliusz zmarł naturalnie, a Kommodus objął władzę po jego śmierci. Film ten jednak, poprzez dramatyczne przedstawienie postaci Kommodusa jako złowrogiego tyrana, przyczynił się do utrwalenia jego wizerunku w świadomości współczesnego widza.

Film „Upadek Cesarstwa Rzymskiego”

W 1964 roku powstał film „Upadek Cesarstwa Rzymskiego”, w którym w rolę cesarza Kommodusa wcielił się Christopher Plummer. Produkcja ta również przedstawiała postać Kommodusa w kontekście jego kontrowersyjnych rządów i upadku moralnego. Choć film ten jest starszy od „Gladiatora”, również przyczynił się do popularyzacji postaci cesarza w kinie, prezentując jego złożoną i tragiczną historię. Obie produkcje, mimo różnic w fabule, ukazują Kommodusa jako kluczową postać w burzliwym okresie historii Rzymu.

Ciekawostki dotyczące Kommodus

Wizerunek Herkulesa w sztuce

Wizerunek Kommodusa jako Herkulesa został uwieczniony w słynnej rzeźbie znajdującej się w Muzeach Kapitolińskich w Rzymie. Na tej rzeźbie cesarz przedstawiony jest z atrybutami Herkulesa – trzymając maczugę i jabłka hesperyjskie. Jest to jeden z najbardziej znanych przykładów jego dążenia do identyfikacji z mitycznym herosem i utrwalenia tego wizerunku w sztuce. Ta rzeźba stanowi wizualny dowód na jego obsesję na punkcie postaci Herkulesa i jego własnego kultu.

Bogactwo przydomków cesarskich

Zamiłowanie Kommodusa do przydomków było niezwykłe. Używał ich aż dwunastu, w tym takich jak *Felix* (szczęśliwy), *Pius* (pobożny) czy *Exsuperatorius* (najwyższy). Każdy z tych przydomków miał na celu podkreślenie jego rzekomych cnót i wyjątkowości, wzmacniając jego boski kult. Ta potrzeba posiadania licznych tytułów świadczyła o jego pragnieniu budowania wokół siebie aury wszechmocy i boskości, co było charakterystyczne dla jego ekscentrycznego panowania.

Nazewnictwo miesięcy i kochanka Marcja

Miesiąc grudzień otrzymał nazwę *Amazonius* specjalnie po to, by uhonorować upodobanie cesarza do widoku swojej kochanki Marcji przebranej za mityczną wojowniczkę. Ten nietypowy zwyczaj, podobnie jak inne zmiany nazw miesięcy związane z jego osobą, świadczy o jego ekstrawagancji i tendencji do przekształcania rzeczywistości zgodnie ze swoimi fantazjami. Nazwanie miesiąca na cześć jego kochanki i jej ulubionej roli jest jednym z najbardziej osobliwych przykładów wpływu, jaki Marcja wywierała na cesarza i jego decyzje dotyczące nazewnictwa w imperium.

Kluczowe daty panowania Kommodusa

• 176 n.e.: Rozpoczęcie współrządów z ojcem, Markiem Aureliuszem.
• 17 marca 180 n.e.: Objęcie samodzielnych rządów po śmierci Marka Aureliusza.
• 182 n.e.: Rozstrzygnięcie sporu na korzyść kolonów z Saltus Burunitanus w Afryce.
• 31 grudnia 192 n.e.: Śmierć Kommodusa w wyniku spisku.

Kluczowe postacie związane z Kommodusem

• Marek Aureliusz: Ojciec Kommodusa, poprzedni cesarz rzymski.
• Faustyna Młodsza: Matka Kommodusa.
• Aureliusz Antoninus: Brat bliźniak Kommodusa, który zmarł w dzieciństwie.
• Marcja: Nałożnica Kommodusa, która miała na niego znaczący wpływ.
• Tigidius Perennis: Prefekt pretorianów, sprawujący realną władzę.
• Marcus Aurelius Cleander: Wyzwoleniec i prefekt pretorianów, również wpływowy w zarządzaniu państwem.
• Emiliusz Letus: Prefekt pretorianów, zaangażowany w spisek przeciwko Kommodusowi.
• Eklektus: Pokojowiec, jeden ze spiskowców.
• Septymiusz Sewer: Cesarz, który dokonał rehabilitacji i deifikacji Kommodusa.

Filmy przedstawiające postać Kommodusa

Warto wiedzieć: Panowanie Kommodusa zakończyło okres stabilizacji dynastii Antoninów, wprowadzając Rzym w okres większej niestabilności politycznej.

Warto wiedzieć: Kommodus, identyfikując się z Herkulesem, doprowadził do znaczących zmian w nazewnictwie i symbolice Rzymu, co stanowiło wyraz jego narastającej megalomanii.

Podsumowanie

Kommodus, ostatni cesarz z dynastii Antoninów, zapisał się w historii jako postać niezwykle kontrowersyjna. Jego rządy, zainicjowane w młodym wieku, szybko przekształciły się w okres tyranii i ekscentrycznego zachowania, naznaczonego identyfikacją z mitycznym Herkulesem oraz żądaniem boskiej czci. Mimo że jego panowanie przyniosło kres stabilności epoki Antoninów i zakończyło się tragicznie, jego postać wciąż fascynuje, przypominając o złożoności władzy i jej potencjalnym wpływie na jednostkę i imperium.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Kommodus