Marina Abramović: Performance, mur i artystka, która pokonała mur

2

Marina Abramović, urodzona 30 listopada 1946 roku w Belgradzie, to serbska artystka konceptualna i performatywna, powszechnie uznawana za jedną z najważniejszych postaci sztuki XX i XXI wieku. Na początku 2026 roku artystka ma 79 lat. Jej pionierska praca w dziedzinie sztuki performance, która eksploruje granice fizyczne i psychiczne ludzkiego ciała oraz umysłu, przyniosła jej światowe uznanie. Kluczowe znaczenie dla jej rozwoju artystycznego i osobistego miało pochodzenie z rodziny urzędników komunistycznych oraz burzliwy, twórczy związek z niemieckim artystą Ulayem. Sama siebie artystka określa mianem „babci performance’u”, co podkreśla jej fundamentalny wkład w rozwój tej dyscypliny artystycznej.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: 79 lat (na styczeń 2026)
• Żona/Mąż: Brak informacji o obecnym partnerze
• Dzieci: Brak
• Zawód: Artystka konceptualna i performatywna
• Główne osiągnięcie: Pionierska działalność w sztuce performance, liczne przełomowe dzieła, zdobycie Złotego Lwa na Biennale w Wenecji.

Podstawowe informacje o Marinie Abramović

Marina Abramović urodziła się 30 listopada 1946 roku w Belgradzie, wówczas stolicy Socjalistycznej Republiki Serbii, będącej częścią Jugosławii. Jest światowej sławy artystką performance, której ponad czterdziestoletnia kariera uczyniła ją ikoną sztuki konceptualnej. Jej twórczość charakteryzuje się odważną eksploracją ludzkiego ciała, wytrzymałości i psychiki. Sama siebie artystka określa mianem „babci performance’u”, co świadczy o jej ogromnym wpływie na rozwój tej formy sztuki. Obszary jej artystycznych dociekań obejmują body art i endurance art, a kluczowym elementem jest badanie relacji między artystą a publicznością oraz nieustanne testowanie granic wytrzymałości.

Życie prywatne i pochodzenie

Pochodzenie rodzinne i wychowanie

Marina Abramović pochodzi z rodziny o silnych powiązaniach z reżimem komunistycznym. Jej rodzice, Danica Rosić i Vojin Abramović, byli aktywnymi partyzantami jugosłowiańskimi podczas II wojny światowej, a po jej zakończeniu zajmowali wysokie stanowiska w rządzie. Dzieciństwo artystki było naznaczone surowością i dyscypliną. Do szóstego roku życia wychowywała ją babcia, która zaszczepiła w niej wartości religijne i przywiązanie do rytuałów cerkiewnych. Relacja z matką była trudna, charakteryzowała się surowością i karami cielesnymi. Marina miała narzuconą godzinę policyjną, która obowiązywała ją aż do 29. roku życia, co stanowiło wyzwanie dla jej wczesnej kariery artystycznej, wymuszając wykonywanie performansów w określonych ramach czasowych.

Związek z Ulayem

Najważniejszym partnerem życiowym i artystycznym Mariny Abramović był niemiecki artysta Uwe Laysiepen, znany jako Ulay. Ich intensywny związek i artystyczna współpraca trwała od 1976 do 1988 roku. W tym okresie tworzyli oni wspólną tożsamość, określając siebie jako „The Other” (Inny), co odzwierciedlało ich głęboką artystyczną i emocjonalną więź, porównywano ich nawet do bliźniaków. Ich wspólna twórczość jest nierozerwalnie związana z rozwojem sztuki performance w tamtym okresie.

Kluczowe performanse Mariny Abramović

Działalność artystyczna Mariny Abramović zdominowana jest przez serię innowacyjnych i często wyczerpujących performansów, które na trwałe odcisnęły swoje piętno na historii sztuki współczesnej. Poniżej przedstawiono kluczowe dzieła, które definiują jej artystyczną ścieżkę:

• Rhythm 10 (1973): Debiutancki performans w Edynburgu, polegający na dynamicznej grze nożami między palcami w stylu „rosyjskiej ruletki”.
• Rhythm 5 (1974): Artystka spaliła komunistyczną gwiazdę i wskoczyła do ognia, co doprowadziło do utraty przytomności.
• Rhythm 2 (1974): Eksperyment z lekami psychotropowymi, badający stany katatonii i schizofrenii.
• Rhythm 0 (1974): Sześciogodzinny, przełomowy performans, w którym artystka poddała swoje ciało całkowicie do dyspozycji publiczności, co skutkowało agresywnymi reakcjami widzów.
• The Great Wall Walk (1988): Symboliczne zakończenie związku z Ulayem, polegające na wspólnym przejściu Wielkiego Muru Chińskiego z przeciwnych stron.
• Balkan Baroque (1997): Czterodniowy, poruszający performans, podczas którego artystka szorowała zakrwawione kości bydlęce, będący głębokim komentarzem do wojen w Jugosławii.
• The Artist Is Present (2010): Ikoniczny, długotrwały performans w MoMA, gdzie artystka siedziała w milczeniu, nawiązując intensywny kontakt wzrokowy z widzami.

Późniejsze, znaczące performanse

Po zakończeniu burzliwej współpracy z Ulayem, Marina Abramović kontynuowała swoją karierę, tworząc kolejne przełomowe dzieła. W 1997 roku, w reakcji na brutalne konflikty w Jugosławii, zaprezentowała wstrząsający performans „Balkan Baroque”. Przez cztery dni artystka szorowała tysiące zakrwawionych bydlęcych kości, śpiewając przy tym tradycyjne bałkańskie pieśni. Ten mocny komentarz do czystek etnicznych i wojen na Bałkanach przyniósł jej prestiżową nagrodę Złotego Lwa na Biennale w Wenecji, umacniając jej pozycję jako jednej z najważniejszych artystek politycznie zaangażowanych. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych i poruszających dzieł w jej dorobku jest „The Artist Is Present”, zaprezentowany podczas retrospektywy w Muzeum Sztuki Nowoczesnej (MoMA) w Nowym Jorku w 2010 roku. Przez 736 godzin i 30 minut artystka siedziała nieruchomo w milczeniu przy stole, nawiązując głęboki kontakt wzrokowy z każdym z nieznajomych, którzy zdecydowali się usiąść naprzeciw niej. Wystawa ta przyciągnęła 750 000 osób, stając się globalnym fenomenem i dowodem na niezwykłą siłę prostego, ale głęboko humanistycznego kontaktu międzyludzkiego. W 1995 roku stworzyła pracę „Cleaning the Mirror”, w której przez trzy godziny szorowała brudny ludzki szkielet mydlinami, co stanowiło metaforę tybetańskich rytuałów śmierci, przygotowujących na spotkanie z własną śmiertelnością. Ten performans, podobnie jak inne prace z cyklu „cleaning the”, eksploruje tematy oczyszczenia, przemijania i akceptacji śmierci.

Osiągnięcia i nagrody

Prestiżowe wyróżnienia

Kariera Mariny Abramović została uhonorowana licznymi prestiżowymi nagrodami i wyróżnieniami. Najważniejszym z nich jest **Złoty Lew** przyznany jej w 1997 roku na Biennale w Wenecji za przejmujący performans „Balkan Baroque”. To znaczące wyróżnienie potwierdziło jej status jako jednej z najważniejszych i najbardziej wpływowych postaci współczesnej sztuki. Jej innowacyjne podejście do sztuki performance, nieustanne przekraczanie granic fizycznych i psychicznych oraz odważne poruszanie trudnych tematów uczyniły ją globalną ikoną. Twórczość Mariny Abramović jest nieustannie analizowana, doceniana i inspiruje kolejne pokolenia artystów na całym świecie.

Tabela: Kluczowe etapy kariery Mariny Abramović

Poniższa tabela przedstawia chronologiczne zestawienie najważniejszych wydarzeń i projektów w karierze Mariny Abramović:

Kontrowersje i dyskusje wokół twórczości

Spory prawne

Zakończenie burzliwej relacji Mariny Abramović z Ulayem, choć artystycznie owocne, doprowadziło do poważnego sporu prawnego. W 2015 roku Ulay pozwał Marinę, zarzucając jej niewypłacenie należnych tantiem ze sprzedaży wspólnych prac. W 2016 roku sąd w Amsterdamie nakazał artystce zapłatę ponad 250 000 euro zaległych tantiem oraz 23 000 euro kosztów sądowych. Dodatkowo, sąd zobowiązał ją do poprawnego podpisywania wspólnych dzieł, co podkreśla wagę uznania dorobku obu artystów w ich wspólnych projektach. Ten spór rzucił światło na złożone relacje między artystami tworzącymi w duecie oraz na kwestie własności intelektualnej w sztuce performance.

Projekty budzące kontrowersje

Niektóre projekty Mariny Abramović budziły znaczące kontrowersje i stały się przedmiotem intensywnych dyskusji. Jednym z takich przykładów jest projekt „Spirit Cooking” z 1996 roku. Obejmował on „afrodyzjakalne przepisy” pisane krwią świni na ścianach galerii. Przepisy te zawierały poetyckie, ale drastyczne instrukcje, jak na przykład „mieszanie świeżego mleka kobiecego ze świeżym nasieniem”. Projekt ten stał się podstawą dla licznych teorii spiskowych, dowodząc, jak daleko sztuka performance może posunąć się w eksploracji tematów tabu i jak łatwo może być interpretowana w różnych, często sensacyjnych kontekstach.

Warto wiedzieć

Warto wiedzieć: Marina Abramović w 2007 roku założyła fundację non-profit o nazwie Marina Abramović Institute (MAI). Instytut ten służy jako platforma dla długotrwałych działań artystycznych i edukacji w zakresie sztuki wytrzymałościowej, promując filozofię i metodykę wypracowane przez artystkę, a także wspierając rozwój nowych pokoleń artystów performance.

Ciekawostki ze świata sztuki

Symbolika i metafora w pracach

W twórczości Mariny Abramović często pojawia się głęboka symbolika i metaforyka, która nadaje jej pracom wielowymiarowe znaczenie. Praca „Cleaning the Mirror” z 1995 roku, gdzie artystka przez trzy godziny szorowała brudny ludzki szkielet mydlinami, jest tego doskonałym przykładem. To działanie stanowiło potężną metaforę tybetańskich rytuałów śmierci, przygotowujących na spotkanie z własną śmiertelnością. Podobnie, symbolika kości pojawia się w jej pracach, nawiązując do cyklu życia i śmierci. Jej dążenie do artystycznego „vita activa” i eksploracja idei, że sztuka musi być piękna, nawet w najtrudniejszych formach, definiuje jej unikalne podejście. W kontekście jej twórczości, „The Artist is Present” w nowojorskim Museum of Modern Art, czy jej wspólny projekt z Ulayem, pokazują jej niezwykłą zdolność do tworzenia głębokich, emocjonalnych połączeń z widzami. Nawet projekty takie jak „Balkan Erotic Epic” czy „House with the Ocean View” wpisują się w jej szerszą refleksję nad ludzką kondycją, ciałem i duchowością. Jej artystyczny dorobek, pełen prowokacyjnych performansów, stanowi nieustanne wyzwanie dla tradycyjnych pojęć o sztuce i jej granicach.

Marina Abramović, jako pionierka sztuki performance, udowodniła, że sztuka może być potężnym narzędziem do eksploracji ludzkiej kondycji, zachęcając do odwagi w przekraczaniu własnych granic i konfrontacji z własnymi słabościami i siłą. Jej prace pozostają inspiracją i punktem odniesienia dla artystów na całym świecie.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Marina_Abramovi%C4%87